جواب پرسش های نمونه صفحه 134 درس 11 تاریخ یازدهم

موج اول حملهٔ مغول به فرماندهی چنگیزخان، پیامدهای بسیار فاجعه‌باری برای ایران داشت. این هجوم با کشتار گستردهٔ مردم، نابودی زیرساخت‌های اقتصادی و کشاورزی، و ویرانی کامل بسیاری از شهرها و آثار فرهنگی و هنری همراه بود و در نهایت به سقوط حکومت خوارزمشاهیان انجامید.

دیوان‌سالاران، عالمان و فرهیختگان ایرانی در این دوره رسالت سنگینِ مهار کردن خوی خشن فاتحان و حفظ بقای جامعهٔ ایرانی را بر عهده گرفتند. آن‌ها با نفوذ در دستگاه حکومتی، تلاش کردند تا جانشینان چنگیز را تحت تأثیر فرهنگ و تمدن ایرانی ـ اسلامی قرار دهند و با راهنمایی و تشویق آن‌ها، فرمانروایان مغول را به سمت بازسازی ویرانی‌ها، برپایی شهرها و پدید آوردن آثار هنری و معماری سوق دهند.

شهر و شهرنشینی در این دوره یک روندِ «فرود» و سپس «فراز» را طی کرد. در جریان حملات اولیهٔ مغولان، روند شهرنشینی با رکود و ویرانیِ بی‌سابقه‌ای روبه‌رو شد و بزرگ‌ترین و آبادترین شهرهای خراسان و ماوراءالنهر به خاکستر تبدیل شدند. اما پس از تثبیت حکومت ایلخانان (به‌ویژه در زمان غازان‌خان) و با تدبیر وزرای ایرانی، روند شهرنشینی دوباره شکوفا شد؛ شهرهایی مانند تبریز و مراغه توسعه یافتند و پایتخت‌های باشکوه و جدیدی مانند سلطانیه احداث گردید.

جامعهٔ ایران در عصر ایلخانی ساختاری طبقاتی پیدا کرد و به سه گروه عمده تقسیم می‌شد: ۱. طبقهٔ حاکم و اشراف نظامی (شامل ایلخان، شاهزادگان و فرماندهان مغول و ترک که بیشترین قدرت و زمین‌ها را در اختیار داشتند). ۲. طبقهٔ دیوان‌سالاران و عالمان (شامل وزرا، دبیران، مستوفیان و دانشمندان ایرانی که ادارهٔ امور اداری و مالی کشور را می‌چرخاندند). ۳. تودهٔ مردم (شامل بازرگانان، پیشه‌وران، کشاورزان و دامداران که بار اصلی تولید و پرداخت مالیات بر دوش آن‌ها بود).

تجارت داخلی و خارجی در عصر ایلخانان رونق بسیار چشمگیری یافت. عوامل مؤثر بر این رشد اقتصادی عبارت بودند از: ایجاد یک امپراتوری پهناور و یکپارچه در آسیا که باعث برقراری امنیت در مسیر جاده ابریشم شد (صلح مغولی)، موقعیت جغرافیایی ایران در مسیر ترانزیت کالا بین چین و اروپا، یکسان‌سازی اوزان، مقیاس‌ها و پول در دورهٔ اصلاحات غازان‌خان، و توسعهٔ راه‌ها و کاروان‌سراها. در این دوران، تبریز به یکی از مهم‌ترین مراکز تجارت جهانی تبدیل شد.