استنباط و تحلیل شواهد و مدارک
متن زیر از گلستان سعدی نوشته شده در سال 656 ق است. آن را بخوانید و به پرسش های مربوط به آن پاسخ دهید.
بازرگانی را دیدم که صد و پنجاه شتر بار داشت و چهل بنده و خدمتکار. شبی در جزیره ی کیش مرا به حجره ی خویش آورد. همه شب نیارمید از سخنان پریشان گفتن، که فلان انبازم به ترکستان و فلان بضاعت به هندوستان است و این قباله ی فلان زمین است و فلان چیز را فلان، ضمین. گاه گفتی خاطر اسکندریه دارم که هوایی خوش است. باز گفتی نه ]که[ دریا(ی) مغرب مشوش است. سعدیا، سفر دیگر]م[ در پیش است، اگر آن کرده شود، بقیت عمر خویش به گوشه ای بنشینم. گفتم آن کدام سفر است؟ گفت گوگرد پارسی خواهم بردن به چین که شنیدم قیمتی عظیم دارد و از آنجا کاسه چینی به روم ]آروم[ و دیبای رومی به هند و فولاد هندی به حلب و آبگینه ی حلبی به یمن و بُرد یمانی به پارس و زآن پس ترک تجارت کنم و به دکانی بنشینم.... انصاف از این ماخولیا، چندان فروگفت که بیش طاقت گفتنش نماند. گفت: ]ای سعدی[، تو هم سخن بگوی از آنها که دیده ای و شنیده. گفتم:
آن شنیدستی که در اقصای غور بـارسـالاری بیـفتــاد از ستــور
گفت چشــم تنـگ دنیـا دوست را یا قنـاعت پـرکنـد یا خـاک گـور
(گلستان، ص 370ــ373 )
1 به نظر شما اطلاعات مندرج در این متن در کدام حوزه ی تاریخی کاربرد دارد؟
این متن به دلیل پرداختن به موضوعاتی مانند بازرگانی، مسیرهای تجاری، مقاصد سفر (کیش، چین، روم، هند و...) و نوع کالاهای مبادلهای، در حوزه «تاریخ اقتصادی» و «تاریخ اجتماعی» کاربرد دارد.
2 چه تفاوتی میان محتوای این متن و متن های نقل شده در فعالیت های 1 و 3 وجود دارد؟
متون بررسی شده در فعالیتهای قبلی (مانند فعالیت ۳ درباره قیام سربداران) از دسته کتابهای تاریخی و در حوزه تاریخ سیاسی و نظامی بودند؛ اما این متن، بخشی از یک اثر ادبی و حکایتی اخلاقی است که اطلاعات ارزشمندی درباره اوضاع اقتصادی، تجارت و سبک زندگی مردم در قالب ادبیات ارائه میدهد.
3 به نظر شما بر اساس چه استدلالی می توان به این متن به عنوان یک شاهد و مدرک تاریخی استناد کرد؟
آثار ادبی هر دوره، آینهٔ تمامنمای اوضاع جامعه در زمان حیات نویسنده هستند. از آنجا که این متن در سال ۶۵۶ هجری قمری نوشته شده است، اشارات دقیق سعدی به نام کالاها (مانند گوگرد پارسی، کاسه چینی و دیبای رومی)، مسیرهای سفرهای تجاری و جایگاه جزیره کیش در تجارت، بازتابی واقعی از اوضاع اقتصادی و تجاری قرن هفتم است و میتوان به عنوان یک شاهد تاریخی به آن استناد کرد.
4 برداشت آزاد شما از متن چیست؟ استدلال کنید.
برداشت اصلی از این حکایت، حرص و طمع بیپایان و سیریناپذیری انسانهای مادیگراست. با اینکه بازرگان ثروت فراوانی (صد و پنجاه شتر بار و چهل خدمتکار) دارد، اما به دلیل طمع زیاد حتی شبها نیز آرامش ندارد و مدام در خیال کسب سود بیشتر از طریق سفرهای دور و دراز است؛ همانطور که سعدی در بیت پایانی استدلال میکند، چشم انسان حریص تنها با دو چیز پر میشود: یا با قناعت در زندگی، یا با مرگ و خاک گور.