جواب پرسش های نمونه صفحه 161 درس 13 تاریخ یازدهم

مهم‌ترین مسائل و مشکلات شاه تهماسب در سال‌های آغازین پادشاهی‌اش، بروز دودستگی و رقابت میان سران ایلات قزلباش بود. این اختلافات به درگیری‌های خونین داخلی منجر شد و پایه‌های حکومت نوبنیاد صفوی را به شدت لرزاند. اما در مقابل، شاه عباس اول در شرایطی به سلطنت رسید که نه‌تنها با کشمکش‌ها و نافرمانی‌های قزلباش‌ها روبه‌رو بود، بلکه بخش‌های وسیعی از خاک ایران در شرق (توسط ازبکان) و غرب (توسط عثمانی‌ها) اشغال شده بود.

روش کشورداری شاه عباس اول را می‌توان قاطعانه، متمرکز و مبتنی بر اصلاحات بنیادین ارزیابی کرد. او با ایجاد یک ارتش دائمی و مجهز، قدرت و نفوذ قبایل قزلباش را مهار کرد و حکومت مرکزی قدرتمندی ساخت. همچنین با توسعهٔ تجارت، ساخت راه‌ها، کاروان‌سراها و حمایت از هنر و معماری (به‌ویژه در اصفهان)، امنیت و رفاه اقتصادی بی‌سابقه‌ای در کشور ایجاد کرد. با این حال، سیاست‌های سخت‌گیرانهٔ او در قبال شاهزادگان (حبس در حرم‌سرا) در بلندمدت به ضرر آیندهٔ صفویان تمام شد.

دشمنی و ستیز میان دولت صفوی و امپراتوری عثمانی دو دلیل عمده داشت: اول، اختلافات عمیق مذهبی (حمایت صفویان از تشیع و ادعای رهبری جهان اسلام از سوی سلاطین سنی‌مذهب عثمانی) و دوم، رقابت‌های شدید سیاسی و ارضی بر سر کنترل مناطق استراتژیک مرزی (مانند قفقاز و عراق عرب). نتایج این جنگ‌های طولانی، علاوه بر ویرانی مناطق غربی ایران و کشتار مردم، باعث هدر رفتن منابع اقتصادی و نظامی دو کشور و فراهم شدن زمینه برای نفوذ بیشتر اروپاییان در منطقه شد.

روابط ایران صفوی با کشورهای اروپایی عمدتاً بر دو محور استوار بود: ۱. محور اقتصادی و تجاری: تمایل دو طرف به گسترش تجارت، به‌ویژه صادرات ابریشم ایران به اروپا و ورود کالاهای غربی. ۲. محور سیاسی و نظامی: تلاش مشترک برای ایجاد اتحاد نظامی علیه امپراتوری قدرتمند عثمانی که دشمن مشترک هر دو به شمار می‌رفت، اگرچه اروپایی‌ها در این زمینه بیشتر به دنبال منافع خود بودند تا کمک واقعی به ایران.

در این درس از منابع مختلفی استفاده شده است که برخی از آن‌ها عبارت‌اند از:

• سفرنامه‌های اروپاییان (مانند سفرنامه سانسون، شاردن و پیترو دلاواله): این سفرنامه‌ها اهمیت زیادی دارند زیرا اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و آداب و رسوم ایرانیان در عصر صفوی را از نگاه یک ناظر خارجی و با جزئیات دقیق بیان می‌کنند.

• کتاب عالم‌آرای عباسی (نوشته اسکندربیک ترکمان): این کتاب یکی از مهم‌ترین تاریخ‌های سلسله‌ای است که اطلاعات بسیار ارزشمندی دربارهٔ تاریخ سیاسی، فتوحات و روش کشورداری شاه عباس اول ارائه می‌دهد.

• بناهای تاریخی و آثار معماری (مانند میدان نقش جهان و مساجد اصفهان): این منابع غیرنوشتاری نشان‌دهندهٔ شکوه معماری، میزان توجه پادشاهان به عمران و آبادانی، و وضعیت هنر و فرهنگ در عصر صفوی هستند.