جواب کاوش خارج از کلاس صفحه 37 درس 3 تاریخ دوازدهم ایران و جهان معاصر (سیاست و حکومت در عصر قاجار (از آغاز تا پایان سلطنت ناصرالدین شاه))

گزارش پژوهشی: نگاهی به سفرنامه اول ناصرالدین‌شاه قاجار به فرنگستان

موضوع: رویارویی پادشاه ایران با مظاهر تمدن و فناوری‌های نوین غربی (بازدید از لندن و پاریس)

تهیه‌کننده: [نام شما]

مقدمه

ناصرالدین‌شاه قاجار، نخستین پادشاه تاریخ ایران بود که به قصد سیاحت و بازدید از پیشرفت‌های دنیای مدرن، پای به قاره اروپا (فرنگستان) گذاشت. او یادداشت‌های روزانه سفرهای خود را با زبانی ساده، بی‌تکلف و گاه همراه با طنز می‌نوشت. همان‌طور که در درس اول تاریخ آموختیم، سفرنامه‌ها منابع بسیار ارزشمندی برای پژوهش‌های تاریخی هستند؛ زیرا فراتر از وقایع سیاسی، به ما نشان می‌دهند که جامعه و زمامداران ایرانی در مواجهه با پیشرفت‌های صنعتی اروپا چه نگاه و واکنشی داشته‌اند.

بخش اول: شگفتی از فناوری و نظم شهری (راه‌آهن و کارخانه‌ها)

یکی از پررنگ‌ترین بخش‌های خاطرات ناصرالدین‌شاه، حیرت او در مواجهه با ماشین‌آلات صنعتی، به‌ویژه قطار (راه‌آهن) است. او در سفر خود به انگلستان و فرانسه، بارها از سرعت، نظم و قدرت این وسایل نقلیه مبهوت می‌شود.

وی در توصیف حرکت قطار در مسیر لندن می‌نویسد:

«ماشین [قطار] با سرعت عجیبی می‌رفت... از بس که سریع می‌رفت، چشم سیاهی می‌رفت و نمی‌شد بیرون را نگاه کرد. تمام کوه‌ها و دشت‌ها سبز و خرم، و همه‌جا آباد و پر از کارخانه است که دود از دودکش‌های آن‌ها به آسمان می‌رود.»

او در این بازدیدها متوجه فاصله عمیق فناوری میان ایران و اروپا می‌شود. توجه شاه به عرض خیابان‌ها، سنگ‌فرش‌ها، روشنایی معابر با چراغ‌های گازی و سیستم فاضلاب شهری، نشان از آن دارد که زیرساخت‌های شهری اروپا برای او کاملاً تازگی داشته است.

بخش دوم: بازدید از مراکز فرهنگی، علمی و سرگرمی

ناصرالدین‌شاه در طول سفر خود، صرفاً به دیدارهای سیاسی بسنده نکرد. او با دقت تمام از موزه‌ها، باغ‌وحش‌ها، رصدخانه‌ها و تئاترها بازدید می‌کرد. بازدید او از «موزه مادام توسو» (موزه مجسمه‌های مومی) و «باغ‌وحش لندن» در سفرنامه‌اش با جزئیات ثبت شده است.

او در توصیف باغ‌وحش لندن با تعجب می‌نویسد:

«حیواناتی در اینجا دیدم که در هیچ کجای دنیا پیدا نمی‌شود. نظمی که در نگهداری این حیوانات دارند حیرت‌انگیز است.»

همچنین بازدید از سالن‌های تئاتر و اپرا در پاریس و لندن، او را متوجه شکل جدیدی از هنر و سرگرمی عمومی کرد که پیش از آن در دربار قاجار سابقه نداشت.

بخش سوم: نگاه به مسائل اجتماعی و جمعیت

از دیگر نکات جالب این سفرنامه، توجه شاه به تراکم جمعیت، تکاپوی مردم اروپا و حضور زنان در عرصه‌های اجتماعی است. او بارها در خاطراتش از کثرت جمعیت در خیابان‌های لندن و پاریس یاد می‌کند که برای دیدن او تجمع کرده بودند. او با تعجب به تفاوت پوشش، آزادی‌های اجتماعی و نوع رفتار مردم فرنگ با یکدیگر و با حاکمانشان اشاره می‌کند.