مجموعهٔ این عوامل را می توان در دو دستهٔ حق خداوند و حق مردم قرار داد. آنان که حق خدا و مردم را مراعات کرده، به بهشت می روند و آنان که این حق را زیر پا گذاشته اند، وارد جهنم می شوند. با توجه به مجموعهٔ آیاتی که ترجمهٔ آنها در جلسهٔ دوم آمده، نمونه هایی از حق خدا و حق مردم را یادداشت کنید.
حق خدا: اینها اعمالی هستند که مستقیماً به رابطهٔ ما با خداوند و باورهای اساسی ما بازمیگردند:
1 نمازگزار بودن: (اشاره به گفتار دوزخیان که میگویند: «ما از نمازگزاران نبودیم») .
2 باور به قیامت: (اشاره به اینکه نیکوکاران میگویند: «من یقین داشتم که با کارنامهام روبهرو میشوم» و دوزخیان میگویند: «و روز قیامت را هم انکار میکردیم») .
3 پذیرش پیامبران: (اشاره به اعتراف دوزخیان که گفتند: «چرا، [راهنما] آمد، اما ما آنان را تکذیب کردیم»).
4 تفکر و تعقل: (شاره به حسرت دوزخیان که میگویند: «کاش به سخنان پیامبران گوش میدادیم و یا به ندای عقل خود عمل میکردیم»).
اینها اعمالی هستند که به مسئولیتهای اجتماعی ما در قبال دیگران مربوط میشوند:
اطعام بینوایان: (اشاره به گفتار دوزخیان که میگویند: «بینوایان را هم اطعام نمیکردیم»).
این دستهبندی به ما نشان میدهد که مسیر رسیدن به بهشت، هم از مسیر اصلاح رابطه با خدا و هم از مسیر توجه به مسئولیتهایمان در برابر مردم میگذرد.