جواب معنی شعر صفحه 111 درس 13 فارسی دوازدهم

نقال به یاد می‌آورد و می‌گوید: بله، داشتم می‌گفتم که آن شب، تندی و شدت سرمای ماه دی بسیار آزاردهنده بود؛ سرمایی بسیار شدید همراه با باد، برف و سوزِ وحشتناک.

اما خوشبختانه در نهایت پناهگاهی پیدا کردم. با اینکه فضای بیرون مانند «ترس»، تاریک و سرد بود، درون قهوه‌خانه مانند احساس «شرم و حیا»، گرم و روشن بود.

همۀ حاضران در قهوه‌خانه صمیمی و خون‌گرم بودند. فضای قهوه‌خانه گرم و روشن بود و مرد نقال، سخنانی گیرا و پرشور می‌گفت؛ به‌راستی که آنجا جمعی صمیمی و کانون گرمی بود.

مرد نقال با آن صدای دلنشین، آوازی گرم و گیرا داشت. حتی سکوتش نیز تأثیرگذار و جذاب بود و نَفَس و سخنش مانند داستان‌های آشنایش، دلنشین و تأثیرگذار بود.

نقال در حالی که چوب‌دستیِ گره‌داری (منتشا) در دست داشت، راه می‌رفت و داستان می‌گفت. او غرق در شور و هیجانِ داستان‌گویی بود و فضای کوچک قهوه‌خانه را گاهی تند و گاهی آرام قدم می‌زد.

همۀ حاضران ساکت بودند و مانند صدفی که مروارید را دربرمی‌گیرد، دور تا دورِ نقال حلقه زده بودند و با تمام وجود (سراپا گوش) به او گوش می‌دادند.

نقال گفت: داستان «هفت‌خوان» را زادسروِ مرو (یا به گفته‌ای ماخ‌سالار، آن مرد گرامی و پاک‌دینِ اهل هرات) روایت کرده است؛ اما اکنون داستان «خوانِ هشتم» را من که نامم «ماث» (م. امید / مهدی اخوان ثالث) است، برایتان روایت می‌کنم.

نقال در حین تعریف کردن داستان، پیوسته راه می‌رفت، قدم می‌زد و با هیجان سخن می‌گفت.

این داستان، تنها یک قصه معمولی یا شعر خیالی نیست؛ بلکه داستان دردهای جامعه است. این قصه، معیار و وسیله سنجش عشق و کینه، و شناخت انسان‌های جوانمرد از ناجوانمرد است. شعری که فقط کلمات زیبا و توخالی داشته باشد، بی‌ارزش است و هیچ مفهومی ندارد.

این داستان، نشان‌دهنده تیره‌روزی‌ها و بدبختی‌های ماست؛ داستانی که با خونِ گرمِ پهلوانانِ بی‌گناهی چون سهراب و سیاوش آغشته شده و همچون پرچمی (روکش) روی تابوت پهلوانانی مانند «تختی» کشیده شده است (کنایه از کشته شدن ناجوانمردانه پهلوانان).

نقال کمی ایستاد و سکوت کرد؛ سپس با خشمی خروشان، با صدایی لرزان و پر از درد، با لحنی حماسی و رجزگونه شروع به خواندن کرد.

افسوس که اکنون آن تکیه‌گاه محکم و امید سرزمین ایران، آن شیرمردِ میدان‌هایِ نبردِ ترسناک، پسر زالِ زر (رستم) که پهلوانِ بزرگ جهان و صاحب اسب بی‌همتایی چون رخش بود...

همان پهلوانی که هرگز لبخند از لبانش دور نمی‌شد (لبخندی که مانند کلیدی برای گنج مروارید دندان‌هایش بود)؛ چه در روزگار صلح و پیمان دوستی، و چه در روزگار جنگ و قسم خوردن برای انتقام.

بله، اکنون این شیرمرد سرزمین ایران، رستمِ قوی‌هیکلِ سیستانی، آن کوه استوار و نماد کامل مردانگی، در تَه چاهی تاریک، عمیق و پهناور افتاده است؛ چاهی که در کف و دیواره‌های آن نیزه و خنجر کاشته بودند. این چاه، نماد فریب، خیانت و ناجوانمردیِ افراد پست و بی‌درد بود؛ چاهی که بی‌شرمیِ سازندگانش به اندازه عمق و پهنای آن، باورنکردنی، غم‌انگیز و تعجب‌آور بود.

بله، اکنون رستم قوی‌هیکل همراه با اسبِ باغیرتش (رخش)، در ته این چاه که آبِ آن زهرآلود به شمشیر و نیزه بود، پنهان و گرفتار شده بودند. پهلوانی که با موفقیت از هفت‌خوان گذشته بود، حالا در دام و دهانِ «خوانِ هشتم» (ناجوانمردی و فریب شغاد) گرفتار و نابود شده بود.

رستم در ته چاه با خود فکر می‌کرد که نباید حرفی بزند و شکایتی کند؛ زیرا این فریب و خیانت (از سوی برادرش) آن‌قدر بی‌شرمانه و پست بود که ترجیح می‌داد چشمانش را ببندد تا این حد از ناجوانمردی را نبیند.

پس از مدتی که رستم چشمانش را باز کرد، اسبش رخش را دید که به دلیل خون‌ریزی شدید و عمقِ زخم‌های نیزه‌ها، انگار هیچ حس و هوشی در بدنش نمانده بود و داشت جان می‌داد.

رستم از وضعیت بدن خودش که بسیار بدتر از رخش بود، بی‌خبر بود و به زخم‌های خودش توجهی نداشت. او فقط مراقب رخش بود و به او نگاه می‌کرد؛ رخش، آن اسب بی‌همتا، عزیز و درخشان که هزاران خاطره روشن و زنده از دلاوری‌ها را به همراه داشت.

رستم در دلش با حسرت گفت: آه، طفلک رخش! و شاید این اولین باری بود که لبخند از لبان رستم محو می‌شد (کلیدِ گنجینۀ مروارید دندان‌هایش گم شد).

ناگهان رستم احساس کرد سایه‌ای بر لبه چاه افتاده است؛ او شغاد، آن برادرِ ناجوانمرد بود که به داخل چاه نگاه می‌کرد و می‌خندید. صدای شوم و نامردانۀ او در فضای چاه می‌پیچید.

دوباره نگاه رستم به رخش افتاد؛ اما با اندوهِ فراوان دید که رخشِ زیبا، باغیرت و بی‌نظیرش با تمام آن هزاران خاطره شیرین مرده است؛ آن‌چنان آرام جان داده بود که گویی در خواب، آن خاطرات خوب گذشته را می‌دید.

پس از آن، رستم تا مدت زمان طولانی، یال و صورتِ رخش را پیوسته نوازش می‌کرد، می‌بویید و می‌بوسید و صورت خود را با اندوه به یال و چشمان بی‌جانِ اسبش می‌مالید.

در این لحظه از صدای نقال ناله و گریه می‌بارید و نگاهش مانند خنجری بُرنده و خشمگین بود؛ نقال گفت: «رستم در حالی که یال رخش را در دست داشت، آرام نشست و در آخرین لحظات زندگی‌اش با این افکار درگیر بود که: آیا این اتفاق، یک جنگ بود یا شکار؟ آیا این دعوت به مهمانی بود یا یک فریب و نیرنگ ناجوانمردانه؟»

قصه و داستان روایت می‌کند که رستم بدون شک اگر اراده می‌کرد، می‌توانست با تیر و کمانش شغاد ناجوانمرد را به همان درختی که زیرش ایستاده بود و به آن تکیه داده بود، بدوزد (همان‌طور که در نهایت این کار را کرد).

داستان می‌گوید که کشتن شغاد برای رستمِ پهلوان بسیار ساده و راحت بود؛ همان‌طور که اگر می‌خواست، می‌توانست کمندِ (طنابِ) بلند خود را باز کند و آن را به شاخه درخت، گیره یا سنگی در بالای چاه بیندازد و خود را از چاه بیرون بکشد و نجات یابد.

و اگر حقیقت را از من بپرسی، به تو می‌گویم که قصه واقعاً راست می‌گوید. رستم اگر می‌خواست، قطعا می‌توانست خودش را نجات دهد، اما... (ترجیح داد بمیرد و تن به زندگی در دنیای پر از ناجوانمردی و پستی ندهد).