جواب سوال متن صفحه 86 درس 5 جغرافیا دوازدهم (ویژگی ها و انواع مخاطرات طبیعی)

بله، انطباق بسیار کامل و تنگاتنگی میان کانون‌های سطحی زمین‌لرزه‌ها و مرز صفحات پوسته کره زمین (پلیت‌ها) مشاهده می‌شود. بیا چرایی و چگونگی این انطباق را با هم بررسی کنیم:

• علت بنیادین: لیتوسفر یا همان سنگ‌کره زمین یکپارچه نیست و مانند یک توپ فوتبال از واحدهای مجزایی به نام صفحه تشکیل شده است که به دلیل حرکت‌های همرفتی مواد مذاب خمیرمانند در گوشته فوقانی، نسبت به یکدیگر حرکت می‌کنند.
• محل تجمع تنش و انرژی: این صفحات در طول مرزهای خود یا از هم دور می‌شوند (واگرا)، یا به هم نزدیک می‌شوند (همگرا) و یا در کنار هم می‌لغزند (امتداد لغز). تداوم این حرکات در امتداد مرز صفحات، ابتدا موجب کشیدگی و فشردگی شدید پوسته زمین شده و سنگ‌ها را در معرض تنش قرار می‌دهد.
• لحظه وقوع زلزله: وقتی سنگ‌های پوسته زمین در این مرزها دیگر نتوانند در برابر نیروهای واگرا، همگرا یا برشی مقاومت کنند، به طور ناگهانی در امتداد شکستگی‌هایی به نام گسل می‌شکنند و با جابه‌جایی آن‌ها، حجم عظیمی از انرژی به صورت امواج زمین‌لرزه آزاد می‌شود.

به همین دلیل است که اگر نقشه پراکندگی کانون‌های زلزله جهان را روی نقشه مرز صفحات قرار دهیم، می‌بینیم که کانون‌های زلزله دقیقاً مانند خطوطی پررنگ، مرز صفحات را ترسیم می‌کنند. مهم‌ترین کمربندهای زلزله جهان نیز کاملاً بر این مرزها منطبق هستند:

1 کمربند کوهستانی آلپ – هیمالیا: محل برخورد و همگرایی پوسته قاره آسیا-اروپا با صفحات آفریقا، عربی و هند (که کشور ایران نیز به دلیل قرارگیری در مرکز همین حاشیه برخورد و همگرایی، منطقه‌ای شدیداً لرزه‌خیز است).

2 کمربند اطراف اقیانوس آرام: محل برخورد پوسته کف اقیانوس آرام با صفحات قاره‌ای پیرامون آن.

3 کمربند میانی اقیانوس اطلس: جایی که صفحات بستر اقیانوس در حال دور شدن از هم و واگرایی هستند.