جواب فعالیت صفحه 5 درس 1 جغرافیا دوازدهم (شهرها و روستاها)

برای پاسخ به این سوال، باید مفهوم «موقعیت» (Situation) را به خوبی درک کرده باشی. منظور از موقعیت یک شهر، وضعیت آن سکونتگاه نسبت به پدیده‌های پیرامون خود و جایگاهش در سطح ناحیه است. شهر قاهره از نظر دسترسی به عوامل طبیعی و انسانی پیرامون خود موقعیت بسیار ویژه‌ای دارد.

عوامل طبیعی: این شهر در کنار رود نیل واقع شده است که آب فراوان و جلگه‌ای با خاک حاصلخیز را برای آن فراهم می‌کند. همچنین دسترسی مناسبی به دریای مدیترانه دارد.

عوامل انسانی: قاهره به عنوان پایتخت، نقش سیاسی و اداری بسیار مهمی دارد. قرار گرفتن آن در مسیرهای کلیدی و تقاطع ارتباطی میان آفریقا و آسیا، موقعیت ممتازی برای رونق تجارت و توسعه شبکه‌های ارتباطی ایجاد کرده است.

این بخش یک تمرین عملی برای تقویت مهارت نقشه‌خوانی و تحلیل فضایی توست. برای مثال، همان‌طور که در کتاب درسی بررسی شده، شهر اهواز در کنار رودخانه کارون و در محل تقاطع راه‌های آبی، جاده‌ای و راه‌آهن قرار گرفته و یک موقعیت چهارراهی عالی دارد.

تو می‌توانی شهر خودت یا شهر دیگری را روی نقشه انتخاب کنی و استراتژیک فکر کنی: آیا این شهر به شبکه خط آهن، دریای آزاد، روستاهای پرجمعیت مجاور یا منابع معدنی و انرژی دسترسی دارد؟ تحلیل این پدیده‌های انسانی و طبیعی به تو نشان می‌دهد که چرا یک شهر گسترش یافته یا در ادامه حیات خود موفق بوده است.

تحلیل استراتژیک و یکپارچه مکان‌ها برای احداث سکونتگاه

برای انتخاب بهترین «مقر» (مکان استقرار)، یک برنامه‌ریز شهری و روستایی باید تمام متغیرهای طبیعی را هم‌زمان ارزیابی کند. بیاییم مانند یک متخصص، چرایی این امتیازات را بررسی کنیم:

مکان «الف» (دشت سیلابی و باتلاق):

این مکان درست در محل تلاقی رودخانه قرار دارد، پس دسترسی به آب آن عالی است (امتیاز ۴). اما قرار گرفتن در «باتلاق دشت‌های سیلابی» باعث می‌شود خاک آن برای کشت پایدار غلات خیلی مناسب نباشد (امتیاز ۲) و مهم‌تر از همه، از نظر ایمنی در برابر سیلاب و موقعیت دفاعی در پایین‌ترین سطح ممکن قرار دارد (امتیاز ۱).

مکان «ب» (خاک ضخیم و دامنه کم‌شیب):

خاک این منطقه بسیار حاصلخیز است (امتیاز ۴) و دسترسی مناسبی به آب دارد، اما از آنجا که در مجاورت دشت سیلابی و در شیب بسیار ملایم و بی‌پناه واقع شده، همچنان خطر سیلاب آن را تهدید می‌کند (امتیاز ۱) و موقعیت دفاعی مناسبی هم ندارد.

مکان «د» (پرتگاه):

این مکان به دلیل ارتفاع بالا و پرتگاه بودن، کاملاً غیرسیلابی است و موقعیت دفاعی فوق‌العاده‌ای دارد (امتیازهای ۴). اما بزرگ‌ترین نقطه ضعف آن، نبود آب و قرار گرفتن روی صخره است که کشت غلات را کاملاً غیرممکن می‌کند (امتیازهای ۱).

مکان «هـ» (سنگ بستر، مرتع و بیشه‌زار):

این مکان دقیقاً روی «سنگ بستر» قرار دارد. سنگ بستر یعنی خاکی برای کشاورزی وجود ندارد و چشمه‌ای هم در آن نمی‌جوشد، پس دسترسی به آب و کشت غلات در آن بسیار ضعیف است (امتیازهای ۱). اما در مقابل، طبق نقشه، این منطقه دارای مراتع سرسبز و بیشه‌زار است که آن را برای «چرای دام» و «تأمین چوب» به ایده‌آل‌ترین نقطه تبدیل می‌کند (امتیازهای ۴). همچنین به دلیل ارتفاع، از سیلاب در امان است.

مکان «ج» (مکان برگزیده و طلایی):

این مکان هوشمندانه‌ترین و متعادل‌ترین انتخاب است. با قرار گرفتن در کنار چشمه (آب پایدار با امتیاز ۴)، نزدیکی به جلگه پایین‌دست برای کشاورزی (امتیاز ۴)، و واقع شدن در «شکاف میان تپه‌ها» که هم یک دژ دفاعی طبیعی است و هم آن را از خطر سیلاب‌های دشت کاملاً مصون می‌دارد (امتیازهای ۴)، بالاترین ضریب ایمنی و رفاه را تأمین می‌کند.