1 مولوی در دفتر اول مثنوی درقصهٔ نخجیران و بیان توکل و ترک جهد رابطه توکل و تلاش را به خوبی به تصویر می کشد و در ضمن آن می گوید:
گفت پیغمبر به آواز بلند
با توکل زانوی اشتر ببند
این داستان را مطالعه کنید و برای دوستانتان در کلاس بیان کنید
این داستان، گفتگوی میان «شیر» (نماد تلاش و کوشش) و «حیوانات جنگل» (نماد توکل ظاهری و بدون تلاش) است.
ماجرا چیست؟ حیوانات جنگل به شیر پیشنهاد میدهند که دیگر شکار نکند و در عوض، آنها خودشان روزیِ او را تأمین کنند تا او فقط توکل کند و استراحت نماید. آنها میگفتند: «رزق ما از طرف خدا میرسد و نیازی به تلاش نیست.»
پاسخ شیر: شیر با استدلالهای قوی به آنها پاسخ میدهد که خداوند اگرچه روزیرسان است، اما به ما «دست و پا» و «عقل» داده تا تلاش کنیم. تلاش کردن، شکرِ نعمتهای خداست و تنبلی، کفران نعمت.
پیام داستان: مولوی در نهایت نتیجه میگیرد که «توکلِ واقعی، همراه با تلاش است». همانطور که پیامبر (ص) فرمود: «با توکل زانوی اشتر ببند»؛ یعنی اول شترت را محکم ببند (تلاش و تدبیر)، و بعد برای محافظت از آن به خدا توکل کن.
برای بیان در کلاس بگو:
«در این داستان، مولوی میگوید که توکل کردن به معنای دست روی دست گذاشتن نیست. انسان باید نهایت تلاش خود را انجام دهد (مثل بستن زانوی شتر) و سپس برای نتیجهٔ کار، به خدا تکیه کند. تلاش ما، کلیدی است که قفلِ روزیهای خداوند را باز میکند.»
2 آیا می دانید شیطان بر چه کسانی مسلط نمی شود؟ آیهٔ 99 سورهٔ نحل را مطالعه کنید و جواب را بنویسید.
با مراجعه به آیه شریفه «إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ»، پاسخ این است:
شیطان بر کسانی که دارای این دو ویژگی باشند، هیچ تسلط و نفوذی ندارد:
1 کسانی که ایمان دارند (الَّذِينَ آمَنُوا).
2 کسانی که بر پروردگارشان توکل میکنند (وَعَلَىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ).