1 در گروه های دونفره به این دو جمله توجه کنید و بگویید کدام، توصیف و کدام، تبیین است؟ چرا؟
حافظه یعنی قدرت یادآوری و بازشناسی خاطرات گذشته.
تکرار به موقع خاطرات موجب تحکیم حافظه می شود.
جمله اول («حافظه یعنی قدرت یادآوری و بازشناسی خاطرههای گذشته»): این جمله یک «توصیف» است.
چرا؟ چون توصیف به بیان روشن «چیستی» یک مفهوم میپردازد؛ در این جمله هم دقیقاً تعریف شده است که حافظه چیست و چه ماهیتی دارد.
جمله دوم («تکرار بهموقع خاطرهها، موجب تحکیم حافظه میشود»): این جمله یک «تبیین» است.
چرا؟ زیرا تبیین به بیان «چرایی» و علت اتفاق افتادن یک پدیده میپردازد؛ این جمله هم دارد علت یک پدیده (تکرار بهموقع) و نتیجه و معلولِ آن (تحکیم حافظه) را به هم ربط میدهد و توضیح میدهد.
2 به مثال های زیر توجه کنید و بگویید تبیین کدامیک آسان تر است؟ چرا؟
گرما باعث انبساط فلز می شود.
امید به آینده، انگیزه پیشرفت را افزایش می دهد.
تبیین جمله اول، یعنی «گرما باعث انبساط فلز میشود» بسیار آسانتر است.
چرا؟ متن کتاب صراحتاً اشاره میکند که در فیزیک، پیشبینی پدیدههایی مثل انبساط فلز اصلاً کار دشواری نیست، زیرا توصیف و تبیین کاملاً روشنی دارند. اما پدیدههای روانشناختی (مثل انگیزه پیشرفت و امید) بسیار پیچیدهاند و تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارند که بهراحتی نمیتوان آنها را توصیف یا تبیین کرد. در واقع، انسان به دلیل داشتن ابعاد مختلف جسمانی و غیرجسمانی، موجودی فوقالعاده پیچیده است و به همین دلیل پیشبینی و کنترل رفتار او، بهمراتب سختتر از پیشبینی رفتارِ اجسام بیجانِ فیزیکی است.
(به زبان سادهتر برای ارائه در کلاس: حساب و کتابِ واکنش یک تکه فلز به گرما مشخص است، اما ذهن و روان انسان هزارتویی است که فرمول ثابتِ فیزیکی برنمیدارد!)