جواب فعالیت تکمیلی صفحه 81 درس 5 زمین شناسی (زمین شناسی و سلامت)

آرسنیک: هند و بنگلادش، استفاده از آب‌های زیرزمینی آلوده برای آبیاری مزارع برنج باعث شد این گیاه آرسنیک رو در خودش جمع کنه و مصرفش منجر به مرگ‌ومیر گسترده بشه.

کادمیم: در کتاب هم به یک فاجعه در ژاپن (بیماری ایتای‌ایتای) اشاره شده که ورود آب معدن به مزارع برنج، باعث شد برنج عنصر سمی کادمیم رو در خودش متمرکز کنه و باعث آسیب‌های شدید استخوانی و کلیوی در مردم بشه.

دلیل علمی (برای درک عمیق‌تر تو): برنج در شرایط غرقابی (پر از آب) کشت می‌شه و ریشه‌های اون ساختاری دارن که در این شرایط، عناصر سنگین موجود در آب و خاک رو خیلی راحت‌تر از بقیه گیاهان جذب و در دانه متمرکز می‌کنن.

در علم زمین‌شناسی پزشکی، به این گیاهان «بیش‌تجمع‌دهنده» (Hyperaccumulator) می‌گن. چند مثال بسیار جذاب و کاربردی که می‌تونی برای جواب استفاده کنی:

گیاه چای: این گیاه توانایی بالایی در جذب و تمرکز عنصر آلومینیوم و فلوئور از خاک داره.

گیاه گَوَن (Astragalus): عاشق عنصر سلنیم هست و این عنصر رو به مقدار زیاد در بافت‌های خودش ذخیره می‌کنه.

گل آفتابگردان: یکی از شگفتی‌های طبیعته! این گیاه می‌تونه عناصر سنگین و خطرناکی مثل سرب یا حتی مواد رادیواکتیو رو از خاک بمکه و در خودش جمع کنه. (به همین دلیل گاهی برای پاکسازی خاک‌های آلوده، آفتابگردان می‌کارند!)

جواب علمی و بسیار مهم برای این سوال، عنصر جیوه (Mercury) هست.

چرا و چگونه؟ وقتی جیوه (از طریق آتشفشان‌ها یا پساب کارخانه‌ها) وارد آب دریاها می‌شه، توسط باکتری‌ها به شکل خطرناک‌تری به نام «متیل‌جیوه» درمیاد. این ماده وارد بدن جلبک‌ها و بعد ماهی‌های کوچک می‌شه. وقتی ماهی‌های بزرگ‌تر (مثل کوسه، اره‌ماهی یا ماهی تن) این ماهی‌های کوچک رو می‌خورند، جیوه در بافت چربی و عضلاتشون متمرکز می‌شه. علاوه بر جیوه، عناصری مثل سرب و کادمیم هم در صورت آلوده بودن آب، در بدن آبزیان تجمع پیدا می‌کنن.