در کتاب «تاریخ حکمای اسلام» اثر ابوالحسن علی بن زید بیهقی آمده است که بنا بر روایت گروهی از دانشمندان شیراز، چون بخش منطق کتاب «نجات» شیخالرئیس ابنسینا به شیراز رسید، دانشمندان این شهر مطالعۀ آن را آغاز کردند. یکی از ایشان که اعلم آنان بود، از آن کتاب چندین اشِکال و ایراد گرفت. آن اشکالها را در جزوهای نوشت و به پیوستِ نامهای توسط ابوالقاسم کرمانی به اصفهان نزد شیخ فرستاد (ابنسینا آن روزها در اصفهان زندگی میکرد). ابوالقاسم در یک روز گرم، نزدیک غروب آفتاب به حضور شیخ رسید و نامه و جزوه را تقدیم او کرد. شیخ، در حالی که اطرافیانش گِرد او بودند، بدان جزوه نگریست و تا وقت ادای نماز خفتن، با ابوالقاسم صحبت میداشت. پس از آن به مطالعۀ اشکالها پرداخت و نوشتن جواب آغاز کرد و در آن شب که از شبهای کوتاه تابستان بود، پنج جزوۀ ده ورقی، در باب آن اشکالات کتابت نمود. آنگاه خوابید و چون نماز بامداد بگزارد، شاگردش، ابوعُبَید، آن جزوات را که مشتمل بر حلّ مشکلات و جواب اشکالات دانشمند شیرازی بودند، به ابوالقاسم داد و گفت: حضرت استاد فرمودند: «در جواب شتاب کردم تا قاصد درنگ ننماید.»
بزرگان شیراز چون آن جزوات بدیدند و کیفیت تحریر آنها را شنیدند، در شگفت شدند و شیخ را تحسین کردند.
1 این رفت و آمد و شور و نشاط علمی نشانۀ چیست؟ آیا در هر جامعهای چنین شور و نشاطی امکان پذیر است؟
در کتاب تاریخ حکمای اسلام نقل شده است که وقتی رساله اشکالات دانشمندان شیراز به دست ابن سینا رسید، او در حالی که اطرافیانش گرد او بودند، به جزوه نگاه نکرد و تا وقت نماز عشا با ابوالقاسم کرمانی صحبت میداشت. سپس از آن شب که از شبهای کوتاه تابستان بود، پاسخ به اشکالات را آغاز کرد و تا زمان نماز صبح، جواب همه اشکالات را در پنج جزوه ده ورقی نوشت. این رفت و آمدها و بحث و بررسیهای علمی نشاندهنده پویایی و نشاط علمی بالا در آن دوره است؛ زیرا اندیشمندان در شهرهای مختلف با یکدیگر در ارتباط بودند، آثار یکدیگر را نقد و بررسی میکردند و برای یافتن پاسخ سوالات علمی خود، پیک و نامه میفرستادند.
2 از عمل دانشمند شیرازی و رفتار ابنسینا چه برداشتی میتوان کرد؟
از عمل دانشمند شیرازی و رفتار ابن سینا میتوان برداشت کرد که:
اهتمام به علم و حقیقت: دانشمندان برای یافتن پاسخ سوالات علمی خود تلاش میکردند و حتی برای رفع اشکالات، نامهها و جزواتی را به شهرهای دیگر میفرستادند.
تسلط علمی و نبوغ ابن سینا: پاسخگویی سریع و دقیق ابن سینا به اشکالات متعدد در یک شب کوتاه تابستانی، نشاندهنده تسلط فوقالعاده، حافظه قوی و نبوغ سرشار او در مباحث علمی و فلسفی است.
احترام به علم و عالِم: تحسین و شگفتی بزرگان شیراز از پاسخهای سریع و دقیق ابن سینا، نشاندهنده احترام و ارزشگذاری آنها برای علم و دانش و همچنین جایگاه والای ابن سینا در میان دانشمندان آن زمان است.