جواب تحقیق کنید صفحه 30 درس 4 جامعه شناسی یازدهم

در حاکمیت‌های قومی و قبیله‌ای، به دلیل بازگشت به تعصبات و هنجارهای جاهلی، ارزش‌های جهان‌شمول و برابری‌طلبانۀ اسلام به حاشیه می‌رفت. مهم‌ترین موارد نادیده گرفته شدن این ارزش‌ها عبارتند از:

• اخوت اسلامی: در اسلام ملاک برتری تقواست و همۀ مؤمنان با هم برادرند؛ اما در حاکمیت‌های قومی، تعصبات خونی، نژادی و قبیله‌ای جایگزین برادری دینی می‌شد و یک قوم خاص خود را برتر از دیگران می‌دانست.

• عدالت: حاکمیت‌های قبیله‌ای منابع ثروت، بیت‌المال و قدرت را در انحصار اشراف و سران قبیلۀ خود قرار می‌دادند که این امر در تضاد آشکار با ارزش عدالت و حمایت از مستضعفان در اسلام بود.

• ضابطه‌گرایی (در مقابل رابطه‌گرایی): در یک نظام مبتنی بر ارزش‌های اسلامی، انتصابات و اداره امور بر اساس قانون، ضابطه و شایسته‌سالاری است. اما در حاکمیت‌های قومی، ملاک واگذاری مناصب، روابط فامیلی، پیوندهای خونی و وفاداری قبیله‌ای (رابطه‌گرایی) بود که مانع از اجرای صحیح احکام و شایسته‌سالاری می‌شد.

نادیده انگاشتن اخوت اسلامی: در فرهنگ اصیل اسلامی، تفاوتی میان نژادهای مختلف (عرب، ترک، آفریقایی و...) وجود ندارد و هیچ‌گونه اختلاف تابعیت یا برتری قومی مطرح نیست. اما با روی کار آمدن حاکمیت‌های قومی در دوران خلافت، هنجارها و رفتارهای جاهلیِ گذشته دوباره در جامعه نمایان شد. در این حکومت‌ها، تعصبات نژادی و خونی جایگزین «برادری و اخوت اسلامی» شد و یک قوم خاص، خود را برتر از سایر مسلمانان می‌دانست.

نادیده انگاشتن عدالت: یکی از اهداف اصلی اسلام، اجرای عدالت، آزادسازی مستضعفان و جلوگیری از انباشت و چرخش ثروت فقط در دست اغنیا و ثروتمندان است. حاکمیت‌های قومی و قبیله‌ای با انحصار قدرت، ثروت‌های عمومی (بیت‌المال) را در اختیار اشراف و وابستگان قبیلۀ خود قرار دادند و با ایجاد فاصلۀ طبقاتی، آرمان عدالت را زیر پا گذاشتند.

نادیده انگاشتن ضابطه‌گرایی (رواج رابطه‌گرایی): ضابطه‌گرایی به معنای اداره امور بر اساس قانون، ضابطه و شایسته‌سالاری است. اما در حاکمیت‌های قومی، ساختار قدرت سیاسی کاملاً بر اساس «روابط قبیله‌ای و عشیره‌ای» شکل می‌گرفت. به این ترتیب، مناصب حکومتی نه بر اساس شایستگیِ افراد، بلکه صرفاً بر اساس روابط فامیلی، پیوندهای خونی و میزان وفاداری به قبیله تقسیم می‌شد که نمونه بارز غلبۀ «رابطه‌گرایی» بر ضوابط اسلامی است.