جواب قسمت پایانی درس صفحه 108 درس 9 جامعه شناسی دوازدهم

منزلت علم در اسلام

علم نافع

علوم ابزاری

علوم اجتماعی در قرآن

منابع شناخت در جهان اسلام (حس و تجربه در کنار عقل و وحی)

معرفت‌الله و معرفت‌النفس (خداشناسی و خویشتن‌شناسی)

سهم دانشمندان مسلمان در پایه‌گذاری علوم طبیعی جدید بسیار چشمگیر بوده است؛ آن‌ها تنها به ترجمه آثار پیشینیان بسنده نکردند، بلکه با توسعه روش‌های تجربی، استقرایی و ریاضی، زیربنای علم مدرن را بنا نهادند.

در نگاه توحیدی و اسلامی، تمامی قوانین حاکم بر طبیعت و جوامع (حتی قواعدی که انسان از طریق عقل و تجربه کشف می‌کند)، تجلی اراده و حکمت خداوند بوده و «سنت‌های الهی» محسوب می‌شوند.

اندیشمندان بزرگی در جهان اسلام به مطالعه مستقل جامعه پرداخته‌اند. ابن‌خلدون با رویکردی نزدیک به جامعه‌شناسی تبیینی، بیشتر بر مطالعه «وضعیت موجود» و روابط علت و معلولی در تاریخ تمرکز داشت. در مقابل، فارابی با رویکردی انتقادی و تجویزی، بر «وضعیت مطلوب» تمرکز داشت و دربارۀ جامعه آرمانی (مدینه فاضله) سخن می‌گفت.

منابع شناخت در جهان اسلام محدود به حس و تجربه (علوم ابزاری) نیست؛ بلکه عقل و وحی نیز از منابع معتبر شناخت به شمار می‌روند که به شکل‌گیری علومی عمیق‌تر مانند خویشتن‌شناسی و خداشناسی کمک می‌کنند.

در این درس آموختیم که در جهان اسلام، علم جایگاه بسیار والایی دارد و «علم نافع» صرفاً به علوم ابزاری (مانند پزشکی و مهندسی) محدود نمی‌شود، بلکه علوم مرتبط با ارزش‌ها، آرمان‌ها، خداشناسی و خویشتن‌شناسی را نیز در بر می‌گیرد.

فهمیدیم دانشمندان مسلمان با رویکردی انتقادی و توسعه روش‌های تجربی، سهم بزرگی در پایه‌گذاری علوم طبیعی جدید داشته‌اند.

یاد گرفتیم که در نگاه قرآن کریم، قوانین حاکم بر جامعه و تاریخ «سنت‌های الهی» نامیده می‌شوند و حتی قواعدی که انسان از طریق عقل و تجربه در جامعه کشف می‌کند نیز بخشی از همین سنت‌های الهی و تجلی اراده خداوند هستند.

آموختیم که قرآن کریم به عنوان کتاب هدایت، توجه ویژه‌ای به زندگی اجتماعی دارد و علاوه بر توصیف جوامع، آن‌ها را بر اساس ملاک‌های حق و باطل ارزیابی و نقد می‌کند.

با پیشینه علوم اجتماعی در جهان اسلام آشنا شدیم و دانستیم که متفکرانی چون ابن‌خلدون بیشتر به مطالعه «وضعیت موجود» و روابط علت و معلولی در تاریخ (نزدیک به رویکرد تبیینی) پرداخته‌اند، در حالی که فارابی بر «وضعیت مطلوب» و ویژگی‌های جامعه آرمانی یا مدینه فاضله (نزدیک به رویکرد انتقادی و تجویزی) تمرکز داشته است.