دانلود اپلیکیشن
در درس های گذشته با انواع علوم اجتماعی تبیینی، تفسیری و انتقادی (تجویزی)آشنا شدید. برای کسب هر کدام از این علوم، نوع متفاوتی از عقل و عقلانیت به کار گرفته می شود. عقل معانی مختلف و کاربردهای متفاوتی دارد و برای هر کدام از این معانی و کاربردها، اصطلاحات ویژه ای وجود دارد. گاهی عقل را در یک معنای عام به کار می برند که هرگونه تلاش ذهنی و فکری را شامل می شود که هم عالمان در دانش علمی از آن استفاده می کنند و هم عموم مردم در دانش عمومی از آن بهره می برند. در این معنا می توان از انواع عقل سخن گفت از جمله موارد زیر:
- عقل ابزاری (تجربی): دانشمندان برای کسب دانش دربارة پدیده های طبیعی و مادی (محسوس) از این عقل استفاده میك نند و همواره به آزمون های حسی و روش های تجربی پایبندند. اصل انقباض و انبساط فلزات در علوم طبیعی و عوامل مهاجرت در جمعیت شناسی و... به کمک این عقل درک می شوند. جامعه شناسی تبیینی از عقل ابزاری برای پیش بینی و کنترل پدیده های اجتماعی استفاده می کند.
- عقل تفسیری: برای فهم و تفسیر پدیده های معنادار مانند کنش انسان ها، گفتار و متن به کار می رود. برای مثال معنای برخاستن كی فرد در جمع با كمك این عقل فهمیده می شود. جامعه شناسی تفسیری برای فهم دیگران و ارتباط با آنان یا معنابخشی و انسجام بخشی به زندگی اجتماعی از این عقل مدد می گیرد.
- عقل انتقادی: عقلی است كه برای ارزیابی و داوری دربارۀ مناسبات و ارتباطات انسانی به كار می رود؛ مثلا وضعیت ارزش های عدالت و آزادی را در روابط انسانی ارزیابی می كند. جامعه شناسی تفسیری به توصیف ارزش ها و هنجارهای اجتماعی بسنده می کند ولی جامعه شناسی انتقادی از عقل ابزاری و عقل تفسیری عبور می کند و به دنبال عقلانیت دیگری می گردد که ظرفیت و توان داوری ارزشی و انتقادی داشته باشد و این ظرفیت و توان را در عقل انتقادی جست وجو می کند. تلاش کنید برای استفاده از عقل ابزاری، عقل تفسیری و عقل انتقادی نمونه های دیگری ذکر کنید.
در کاربرد «عقل انتقادی»، زمانی که از رسانه‌ها یا شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کنیم، هدف ما صرفاً سرگرمی یا ارتباط ساده نیست؛ بلکه از این ابزارها برای آگاهی‌بخشی به جامعه، نقد و بررسی بی‌عدالتی‌ها و تلاش برای اصلاح هنجارهای غلط و ساختارهای ظالمانه استفاده می‌کنیم. همچنین در زمینه آموزش و تحصیل، هدف از علم‌آموزی تنها کسب مدرک نیست، بلکه یاد می‌گیریم تا بتوانیم وضعیت ارزش‌هایی مانند عدالت و آزادی را در جامعه خود ارزیابی کرده و با نقد وضعیت موجود، برای رسیدن به یک جامعه مطلوب تلاش کنیم.
اما در کاربرد «عقل تفسیری»، رسانه‌ها به عنوان پلی برای شناخت عمیق‌تر فرهنگ‌های دیگر، برقراری ارتباط همدلانه و فهم متقابل نظرات دیگران به کار می‌روند. در این نگاه، آموزش و تحصیل نیز ابزاری است تا معنای نهفته در رفتارها، متون تاریخی و فرهنگ جامعه خود را بهتر درک کنیم و از این طریق به زندگی فردی و اجتماعی خود معنا و انسجام ببخشیم.
در مقابل، «عقل ابزاری» نگاهی کاملاً متفاوت دارد. در اینجا، رسانه‌ها بیشتر ابزاری برای پیش‌بینی رفتار مخاطبان، تسلط بر بازار، تبلیغات و کسب حداکثر سود اقتصادی محسوب می‌شوند. در حوزه آموزش نیز، هدف اصلی علم‌آموزی، شناخت روش‌های تجربی برای کنترل و پیش‌بینی پدیده‌ها، و همچنین استفاده از تخصص به عنوان ابزاری برای رسیدن به شغل، ثروت و موفقیت‌های مادی است.
1736019749.png)
