شاه کلید نکات
شاه کلید سوال
در سال گذشته آموختید که همه یاخته های پیکری بدن از تقسیم رِشتمان (میتوز) یاخته تخم منشأ می گیرند. یاخته ها ی حاصل، از نظر فام تنی و ژن ها یکسان اند. با این حال در ادامهٔ تقسیمات و رشد جنین، یاخته های متفاوتی ایجاد می شوند که اعمال مختلفی انجام می دهند؛ مثلاً یاخته های عصبی و ماهیچه ای بدن یک فرد، ژن های یکسانی دارند ولی دارای عملکرد و شکل متفاوتی هستند. حال این سؤال مطرح می شود که چگونه ممکن است یاخته هایی با ژن های یکسان تا این حد متفاوت باشند؟ پاسخ این است که در هر یاخته تنها تعدادی از ژن ها فعال و سایر ژن ها غیر فعال هستند. هرگاه اطلاعات ژنی در یک یاخته مورد استفاده قرار بگیرد، می گوییم آن ژن بیان شده و به اصطلاح روشن است و ژنی که مورد استفاده قرار نمی گیرد خاموش و به اصطلاح بیان نشده است. مقدار، بازه و زمان استفاده از ژن در یاخته های مختلف یک جاندار ممکن است فرق داشته باشد و حتی در یک یاخته هم بسته به نیاز متفاوت باشد. به فرایندهایی که تعیین می کنند در چه هنگام، به چه مقدار و کدام ژن ها بیان شوند و یا بیان نشوند، فرایندهای تنظیم بیان ژن می گویند. تنظیم بیان ژن فرایندی بسیار دقیق و پیچیده است و عوامل متعددی ممکن است بر آن اثر بگذارند. تنظیم بیان ژن موجب می شود تا جاندار به تغییرات پاسخ دهد؛ مثلاً در گیاه، نور می تواند باعث فعال شدن ژن سازندۀ آنزیمی شود که در فتوسنتز مورد استفاده قرار می گیرد. در نبود نور این ژن بیان نمی شود. همچنین تنظیم بیان ژن می تواند موجب ایجاد یاخته های مختلفی از یک یاخته شود. یاخته های متفاوتی که از یاخته های بنیادی مغز استخوان ایجاد می شوند، مثالی مناسب در این مورد هستند. در مورد این یاخته ها در کتاب دهم مطالبی را فرا گرفتید. آیا می توانید برخی یاخته های حاصل از یاخته های بنیادی مغز استخوان را نام ببرید؟
یاخته‌های بنیادی مغز استخوان (Bone Marrow Stem Cells) یاخته‌هایی «توانمند» هستند که در طی فرآیند تمایز، به انواع مختلفی از یاخته‌های خونی تبدیل می‌شوند. برخی از مهم‌ترین یاخته‌های حاصل از آن‌ها عبارتند از:
گویچه‌های قرمز (Red Blood Cells): که وظیفه‌ی اصلی آن‌ها انتقال گازهای تنفسی (اکسیژن و کربن‌دی‌اکسید) در بدن است.
گویچه‌های سفید (White Blood Cells): که نقش حیاتی در سیستم ایمنی بدن و دفاع در برابر عوامل بیماری‌زا دارند؛ از جمله این یاخته‌ها می‌توان به لنفوسیت‌ها (B و T) و فاگوسیت‌ها (مانند نوتروفیل‌ها و مونوسیت‌ها) اشاره کرد.
پلاکت‌ها (Platelets): که در فرآیند انعقاد خون و جلوگیری از خون‌ریزی نقش دارند.
در واقع، تفاوت در شکل و عملکرد این یاخته‌ها، دقیقاً ناشی از همان «تنظیم بیان ژن» است که در متن خواندی؛ یعنی در حالی که دنای (DNA) تمامی این یاخته‌ها یکسان است، در هر یک از آن‌ها تنها ژن‌های خاصی «روشن» هستند تا پروتئین‌های اختصاصی همان یاخته تولید شود.
1736019749.png)
