جواب قسمت پایانی درس صفحه 120 درس 10 جامعه شناسی دوازدهم

فقه اسلامی و فقه شیعه

عقل نظری

عقل عملی

پدیده‌های تکوینی و پدیده‌های اعتباری

داوری عقلانی و وحیانی درباره ارزش‌ها

ظرفیت‌های فقهی در مواجهه با مسائل اجتماعی (مانند ظلم‌ستیزی و عدالت‌خواهی)

اندیشمندان مسلمان با درک تفاوت میان پدیده‌های اعتباری (اجتماعی) و تکوینی (طبیعی)، جامعه را شبیه به طبیعت نمی‌دانند؛ آن‌ها از سطوح مختلف عقل استفاده می‌کنند و تبیین را صرفاً به روش‌های حسی و تجربی محدود نمی‌دانند.

در علوم اجتماعی جهان اسلام، تفسیر در تقابل با تبیین قرار نمی‌گیرد؛ بلکه از آنجا که دانش علمی به حس محدود نمی‌شود، تفسیر نیز نیازمند استدلال عقلانی است و خود نوعی تبیین به شمار می‌آید.

عقل در معنای خاص به دو دسته تقسیم می‌شود: «عقل نظری» که واقعیت‌های مستقل از اراده و آگاهی انسان (مانند قوانین طبیعی و ریاضی) را شناسایی می‌کند، و «عقل عملی» که واقعیت‌های وابسته به اراده انسان (مانند ارزش‌ها، آرمان‌ها و خوبی و بدی) را درک می‌کند.

برخلاف علوم اجتماعی متجدد، اندیشمندان مسلمان برای داوری درباره ارزش‌ها از ظرفیت‌های جهان‌شمولِ عقل نظری، عقل عملی و وحی بهره می‌برند و در هر سه سطحِ تبیین، تفسیر و تجویز به دنبال کشف حقایق هستند.

فقه اسلامی با تأکید بر لزوم تحقق عدالت، مقاومت در برابر متجاوزان و دفاع از مظلومان (مانند مواجهه با مسئله فلسطین)، ظرفیت‌های سیاسی و اجتماعی پویایی دارد. همین ظرفیت‌های فقه شیعه و آرمان‌خواهی برای تشکیل جامعه عادلانه، زمینه‌ساز شکل‌گیری تحولات بزرگی مانند انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی در ایرانِ قرن بیستم شده است.

آموختیم که عقل در معنای خاص خود به دو دسته «عقل نظری» (برای شناخت واقعیت‌های مستقل از اراده انسان مانند قوانین فیزیک) و «عقل عملی» (برای شناخت ارزش‌ها، آرمان‌ها و خوبی و بدی که وابسته به اراده انسان هستند) تقسیم می‌شود.

فهمیدیم که اندیشمندان مسلمان تفاوت جامعه و طبیعت را درک می‌کنند؛ به همین دلیل، تبیین را به روش‌های حسی و تجربی محدود نمی‌کنند. همچنین در این نگاه، تفسیر و تبیین در تقابل با یکدیگر نیستند، بلکه تفسیرِ معانی نیز نیازمند استدلال عقلانی است و نوعی تبیین به شمار می‌آید.

یاد گرفتیم برخلاف علوم اجتماعی متجدد که معیار جهان‌شمولی برای ارزیابی ارزش‌ها ندارند، در علوم اجتماعی جهان اسلام از ظرفیت‌های «عقل نظری»، «عقل عملی» و «وحی» برای کشف حقایق و داوری ارزشی استفاده می‌شود.

با پویایی و ابعاد اجتماعی فقه اسلامی آشنا شدیم و دریافتیم که این فقه، مسلمانان را به مدارا با همسایگان صلح‌جو، اما در عین حال به مقاومت در برابر اشغالگران و دفاع از مظلومان (مانند مسئله فلسطین) موظف می‌کند.

در نهایت متوجه شدیم که تکیه بر ظرفیت‌های فقه شیعه، آرمان‌خواهی، نپذیرفتن ظلم و تلاش برای ساختار عادلانه با حاکمان عادل، عامل اصلی شکل‌گیری بیداری اسلامی و تحولات بزرگی چون انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی در ایرانِ قرن بیستم بوده است.